عکاسی مقاومت؛ روایت بصری از جهاد، ایثار و پایداری
نویسنده : سعید همتیان
در جهانی که رسانهها به عنوان ابزار قدرتمند روایت سازی عمل میکنند، تصویر بیش از هر زمان به زبان مشترک ملل تبدیل شده است. در این میان، عکاسی مقاومت نه فقط یک ژانر هنری یا مستند نگارانه، بلکه شکلی از جهاد فرهنگی و رسانهای است؛ تلاشی برای مقابله با سلطه روایتهای تحریفشده و جهتدار از واقعیت ایران و جهان اسلام.
در این مسیر، عکاسان متعهدی ظهور کردهاند که دوربین را نه تنها ابزاری برای ثبت لحظه، بلکه سلاحی برای دفاع از حقیقت و فرهنگ ایثار میدانند. آنان در میدان جنگ، مناطق بحرانزده، آیینهای مذهبی، تشییع شهدا، و حتی در خانههای خانوادههای جانبازان، روایتهایی صادقانه، انسانی و درخشان از مقاومت ملت ایران و ملتهای مظلوم جهان ارائه کردهاند.
قدرت تصویر در نبرد روایتها
جنگ امروز، تنها جنگ گلوله و آتش نیست. جنگ روایتها، عرصهای است که در آن تصویر، نقشی تعیینکننده در شکلدادن به افکار عمومی ایفا میکند. رسانههای غربی، سالهاست که با انتخاب گزینشی عکسها، تحریف واقعیت، و استفاده ابزاری از عواطف انسانی، چهرهای نادرست از ایران، فلسطین، لبنان و دیگر جوامع مقاوم ترسیم میکنند.
در چنین شرایطی، عکاسان مقاومت نقش ضدروایت دارند. آنان تلاش میکنند تصویری را ارائه دهند که واقعیتهای میدانی، روح مردم و معنای عمیق پایداری را آشکار کند. در دل دود و آتش، در میان آوار، یا در قاب اشک مادر شهید، حقیقتی نهفته است که گاه هزار مقاله نمیتواند آن را بیان کند.
چهرههای شاخص عکاسی مقاومت در ایران
در تاریخ معاصر عکاسی ایران، عکاسان بسیاری با آثار خود به تثبیت فرهنگ مقاومت کمک کردهاند. برخی از آنان نامی شناختهشده در رسانهاند و برخی دیگر، در گمنامی کار کردهاند اما تأثیر آثارشان ماندگار است.
عباس عطار (Magnum Photos)
اگرچه عباس عطار بیشتر با جنگهای جهانی و خاورمیانه شناخته میشود، اما نگاه انسانی او به موضوعات مقاومت، از جمله انقلاب اسلامی، جنگ ایران و عراق، و حوادث افغانستان و لبنان، جایگاه ویژهای در عکاسی مستند دارد. تصاویر سیاهوسفید او، بیش از آنکه به خشونت بپردازند، با تکیه بر انسانیت در دل بحران، تأثیرگذارند.
سعید صادقی
از مهمترین عکاسان دفاع مقدس، که صدها فریم ماندگار از رزمندگان، مناطق عملیاتی، عملیاتها و پشت جبهه را ثبت کرده است. عکس معروف او از نماز رزمندگان در شیار کوه، به یکی از نمادهای معنویت در جبهه تبدیل شده است.
محمد فرنود، حسن غفاری، غلامرضا امامی، محمدحسین حیدری
این عکاسان در کنار دیگر فعالان گمنام، تصویرهایی خلق کردهاند که روحیه حماسی، سادهزیستی، معنویت، و ایثار نسل جنگ را با زبان تصویر به حافظه جمعی ملت سپردهاند. آثارشان اکنون در گنجینه موزه دفاع مقدس و آرشیوهای فرهنگی کشور، مرجع مهمی برای پژوهشگران تاریخ جنگ و فرهنگ مقاومت است.
از جنگ تحمیلی تا نبرد رسانهای امروز
اگرچه محور مقاومت از نظر جغرافیایی گستردهتر شده و از جنوب لبنان تا یمن، سوریه، عراق و فلسطین امتداد یافته، اما شیوه مبارزه نیز تحول یافته است. امروز، دوربین نه تنها در خط مقدم، بلکه در فضای مجازی، در قالب مستند، گزارش تصویری، نمایشگاه عکس و حتی استوری اینستاگرام، به ابزار دفاع از حقیقت تبدیل شده است.
عکاس امروز مقاومت، لزوماً در سنگر فیزیکی نیست، بلکه در خط مقدم جنگ شناختی و رسانهای قرار دارد. مقابله با روایتهای جهتدار درباره شهدا، تحریف اهداف جهاد، یا نادیدهگرفتن جنایات دشمنان محور مقاومت، نیازمند حضور هوشمندانه و اخلاقمدار عکاسان متعهد است.
تقابل با کلیشهسازی غربی از «واقعیت ایرانی»
یکی از ابزارهای تأثیرگذار رسانههای غربی، تولید تصویری کلیشهای، سطحی یا مغرضانه از جامعه ایرانی است: جامعهای سرکوبگر، غمزده، بیامید یا منفعل. در این میان، نقش عکاسان بومی و متعهد، خلق تصاویری است که تنوع، فرهنگ، ایستادگی و امید در جامعه ایرانی را به نمایش میگذارد.
در عکسهای مقاومت، چهره زن ایرانی با حجاب و عزت، کودک با لبخند در پناهگاه، پیرمرد جانباز با لبخند، و مادر شهید با چشمانی آرام، تصویری واقعیتر و شفافتر از ملت ایران ارائه میدهد. این روایتها نه برای مصرف داخلی، بلکه برای جهان طراحی شدهاند؛ تا دیده شود آنچه رسانههای رسمی غربی پنهان میکنند.
نقش آموزش و نهادهای حمایتی در پرورش عکاسان مقاومت
عکاسی مقاومت تنها در میدان نبرد شکل نمیگیرد. این مسیر، نیازمند آموزش دیدگاه، مهارت فنی، سواد رسانهای و تعهد فرهنگی است. نهادهایی چون انجمن عکاسان انقلاب و دفاع مقدس، موزه انقلاب اسلامی، حوزه هنری و انجمن ملی عکاسان جوان میتوانند با برگزاری کارگاهها، نمایشگاهها، اعزام عکاسان به مناطق مستندنگاری، و حمایت از نشر آثار، زمینه پرورش نسل جدیدی از عکاسان مقاومت را فراهم کنند.
در همین راستا، راهاندازی «مدرسه عکاسی مقاومت»، برگزاری جشنوارههای موضوعی با محور «ایثار»، و تدوین «آرشیو تصویری مقاومت» در سطح ملی، میتواند از گامهای مؤثر در تثبیت این گفتمان باشد.
جایگاه نمایشگاهها و رسانههای مستقل در بازتاب جهانی مقاومت
آثار بسیاری از عکاسان ایرانی و محور مقاومت، هنوز در سطح جهانی ناشناخته ماندهاند. برپایی نمایشگاههای بینالمللی در کشورهای مختلف، ترجمه آثار و معرفی آنها در مجلات و سایتهای معتبر عکاسی، استفاده از ظرفیت پلتفرمهای ویدئویی مانند یوتیوب و اینستاگرام، و تعامل با خبرنگاران آزاد، میتواند در شکستن محاصره رسانهای غرب مؤثر باشد.
باید اذعان کرد که یکی از دلایل موفقیت رسانههای غربی، استفاده هدفمند از عکاسی مستند و تبلیغی در جهت سیاستهای خود است. اگر ما نیز بخواهیم تصویری واقعی از فرهنگ مقاومت و انسان ایرانی ارائه کنیم، راهی جز حضور پررنگ در میدان تصویر نداریم.
عکاس، راوی حقیقتِ بیپیرایه
عکاسی مقاومت، فراتر از یک ژانر هنری یا رسانهای، حرکتی است در مسیر بازتاب چهرهای انسانی، مؤمن و مقاوم از مردمانی است که در برابر فشار، تحریم، جنگ و تحریف ایستادهاند. هر فریم ثبتشده در این مسیر، سندی است برای آیندگان و سلاحی است در برابر تحریفگران.
با رشد نسل جدید عکاسان متعهد، حمایت نهادهای فرهنگی، و بهرهگیری از رسانههای نوین، میتوان امید داشت که روایت مقاومت نه تنها در قاب تصویر باقی بماند، بلکه به جریان آگاهیبخش جهانی تبدیل شود.
