عکاسی و دیپلماسی فرهنگی؛ ایران در قاب جهانی
نویسنده : محمد رضا طائب
نقش نمایشگاههای بینالمللی در بازسازی تصویر ایران در جهان
در دنیای امروز که جنگ روایتها، فراتر از مرزهای جغرافیایی در میدان رسانه و تصویر رخ میدهد، عکاسی به ابزاری پرقدرت در خدمت دیپلماسی فرهنگی بدل شده است. ملتی که تصویر خود را بهدرستی و با اصالت بازنمایی میکند، میتواند بر ذهن و قضاوت جهانیان تأثیر گذارد؛ بهویژه در مورد کشوری چون ایران که دهههاست از پشت دیوار تحلیلهای مغرضانه غربی یا روایتهای جهتدار شرقی نگریسته میشود.
در این میدان، عکاسی ایرانی با تکیه بر فرهنگ، طبیعت، آیینها، و زیباییهای تمدنی خود، فرصتی ارزشمند برای بازتعریف تصویر ایران فراهم میآورد؛ بهویژه از طریق نمایشگاههای بینالمللی عکس که نقطه اتصال فرهنگها و محل گفتوگوی تمدنها هستند.
دیپلماسی فرهنگی؛ از گفتوگوی سیاسی تا بیان هنری
«دیپلماسی فرهنگی» مفهومی است که در سیاست خارجی کشورها برای اثرگذاری نرم بهکار میرود؛ یعنی استفاده از هنر، موسیقی، فیلم، غذا و عکاسی برای نفوذ در افکار عمومی ملتهای دیگر، بهجای تکیه بر سیاستهای رسمی یا قدرت نظامی.
در چارچوب سیاست “نه شرقی، نه غربی” جمهوری اسلامی ایران، توجه به دیپلماسی فرهنگی بهویژه با ابزار تصویر، اهمیت خاصی یافته است؛ چرا که هنر میتواند بدون ترجمه، مرزهای زبان و سیاست را درنوردد و مستقیماً با احساسات و شناخت مخاطب جهانی ارتباط برقرار کند.
عکاسی؛ زبان جهانی فرهنگ ایرانی
در دنیایی که گردشگری، رسانه، و دیجیتالسازی، ملتها را به هم نزدیک کرده، عکس میتواند پلی باشد میان تمدنها و فرصت کشفِ انسانیترین وجوه یک ملت را فراهم سازد. عکاسی ایرانی، چه در حوزه مستند اجتماعی، چه در ژانر طبیعت، مردمنگاری یا آیینی، ظرفیتهایی بینظیر برای ارائه تصویری واقعی، شریف و افتخارآمیز از ایران دارد.
در حالی که رسانههای بینالمللی تصویرهای کلیشهای از ایران ارائه میدهند—مانند بحران، سانسور، خشونت یا انزوا—نمایشگاههای عکس میتوانند روایتی متفاوت، اصیل و بومی از ایران ارائه کنند؛ از مردمان مهماننواز تا فرهنگهای متنوع، از طبیعت چهارفصل تا آیینهای هزارساله، از معماری تاریخی تا زندگی روزمره مردم.
نمونههایی از نمایشگاههای موفق ایرانی در جهان
۱. ایران؛ سرزمین رنگها – پاریس، ۲۰۱۹
مجموعهای از عکسهای مستند درباره آیینهای نوروز، عاشورا، و مراسم محلی عشایر، که بازدیدکنندگان اروپایی را شگفتزده کرد. عکسها، نه به قصد توریستی، بلکه با نگاه انسانی و احترام به فرهنگها ارائه شدند.
۲. چشماندازهای ایران – توکیو، ۲۰۲۳
تمرکز بر مناظر طبیعی ایران؛ از کویر لوت تا جنگلهای هیرکانی. این نمایشگاه با استقبال دانشجویان، هنرمندان و فعالان محیط زیست ژاپن مواجه شد و به آغازی برای پروژههای مشترک زیستمحیطی منجر شد.
۳. ایران از نگاه نسل جوان – برلین، ۲۰۲۲
نمایش عکسهای مستند اجتماعی، خیابانی و پرترههای روزمره از زندگی جوانان ایرانی. این نمایشگاه روایت متفاوتی از پویایی اجتماعی در ایران را ارائه کرد و بازخورد رسانههای آلمانی را بهدنبال داشت.
نقش عکاسان ایرانی در بازسازی تصویر بینالمللی ایران
عکاسان ایرانی، بهویژه نسل جدید، نقش مهمی در مقابله با تصویرهای ناعادلانه و ناقص رسانههای بینالمللی دارند. آنها با نگاه بومی، صادقانه و حرفهای، میتوانند جهان را به لایههای واقعیتر ایران نزدیک کنند. این نقش، زمانی تأثیرگذارتر میشود که عکسها در قالب نمایشگاههای رسمی، جشنوارههای جهانی، کتابهای عکاسی، یا رسانههای معتبر عرضه شوند.
پلتفرمهایی چون “آژانس عکس ایران”، “خانه عکاسان ایران”, و پایگاه خبری عکاسان جوان میتوانند از طریق حمایتهای تولیدی، ترجمه، ارتباط با گالریهای بینالمللی، و تسهیل دیپلماسی هنری، به توسعه این فرآیند کمک کنند.
سیاست فرهنگی در سایه اصل «نه شرقی نه غربی»
ایران همواره تلاش کرده است هویت مستقل خود را از سلطهجویی شرق و غرب حفظ کند. در این مسیر، هنر عکاسی میتواند زبانِ برآمده از دل مردم باشد؛ زبانی که هم از غرب تکنیک گرفته و هم از شرق معنا، اما در نهایت، روایتی ایرانی و مستقل را شکل میدهد.
نمایشگاههای عکس، بدون اینکه ابزار تبلیغات رسمی باشند، میتوانند حامل پیامی عمیق، مردمی و فرهنگی باشند. این مسیر نیازمند سیاستگذاری هنرمحور، تشویق جوانان به مستندسازی، و حضور مؤثر در رویدادهای بینالمللی است.
پیشنهادهایی برای تقویت نقش عکاسی در دیپلماسی فرهنگی ایران
- برگزاری نمایشگاههای عکس ایرانی در سفارتخانهها، مراکز فرهنگی، و دانشگاههای خارجی
- ترجمه و نشر کتابهای عکاسی ایرانی به زبانهای مختلف
- حمایت از حضور عکاسان جوان در جشنوارههای بینالمللی معتبر
- تشکیل گروههای عکاسی مشترک با هنرمندان کشورهای دیگر
- برگزاری کارگاههای روایتمحور با موضوع ایران امروز
- ایجاد پایگاه تصویری دیجیتال برای دسترسی عمومی به آثار عکاسان ایرانی با ترجمه و توضیح فرهنگی
ایران را خودمان روایت کنیم
در نهایت، اگر ایران را ما روایت نکنیم، دیگران بهجای ما خواهند کرد؛ و چه بسا ناعادلانهتر. عکاسی، یک ابزار بیطرف نیست؛ بلکه آینهای است از زاویه نگاه ما به خود و جهان. با استفاده آگاهانه از این ابزار در چارچوب دیپلماسی فرهنگی، میتوان ایران را نه فقط در قاب دوربین، که در ذهن جهانیان بازسازی کرد؛ ایرانی زنده، اصیل، پرتنوع و مقاوم.
