سواد رسانهای و مسئولیت اخلاقی عکاسان در عصر دیجیتال
نویسنده : فاطمه سیدی
در عصر دیجیتال که مرز میان واقعیت و بازنمایی بهشدت کمرنگ شده، عکاسان بیش از هر زمان دیگر با چالشهای اخلاقی مواجهاند. با گسترش فضای مجازی، سرعت انتشار عکسها افزایش یافته، مخاطبان بیواسطه در معرض تصاویر قرار گرفتهاند، و دامنه تأثیرگذاری عکاسی به شکلی کمسابقه گسترش یافته است. در چنین شرایطی، لزوم رعایت اصول اخلاقی و ارتقای سواد رسانهای در میان عکاسان و مخاطبان، اهمیتی دوچندان یافته است.
تصویر، حقیقت یا تحریف؟
عکس، در ظاهر مدرکی بیطرف از واقعیت است؛ اما واقعیت آن است که هر تصویر از زاویهای خاص گرفته میشود، انتخاب قاب، نور، لحظه، و حتی پسپردازش، میتواند حقیقت را تحریف کند یا جهتدار جلوه دهد. این مسئله در عکاسی خبری، مستند و اجتماعی نمود بیشتری دارد؛ چرا که مخاطب، تصاویر این ژانرها را حامل «حقیقت عینی» میپندارد.
در سالهای اخیر، نمونههای بسیاری از انتشار عکسهایی دیده شده که از طریق برشزدن (Cropping)، تغییر زاویه، یا کنار هم قراردادن چند فریم، معنایی متفاوت از آنچه واقعاً رخ داده منتقل کردهاند. این امر نهتنها اعتماد عمومی را به رسانهها کاهش میدهد، بلکه سبب گمراهی افکار عمومی و بعضاً ایجاد تنش و تفرقه در جامعه میشود.
اخلاق حرفهای در عصر فوریت و وایرال
در جهانی که «انتشار سریع» گاهی بر «درستی محتوا» مقدم شمرده میشود، عکاسان حرفهای باید تعهدی دوچندان به اصول اخلاقی داشته باشند. انتشار یک عکس تکاندهنده بدون راستیآزمایی، ممکن است هزاران بار بازنشر شود، اما اگر نادرست یا تحریفشده باشد، بازگرداندن اثر مخرب آن بسیار دشوار خواهد بود.
عکاسان، بهویژه در فضای بحرانها، ناآرامیهای اجتماعی، و یا موقعیتهای حساس فرهنگی، باید پیش از انتشار هر فریم، این سؤال را از خود بپرسند: «آیا این تصویر، حقیقت را بازمیتاباند یا آن را هدایت میکند؟»
اهمیت رضایت آگاهانه
یکی از مسائل مهم در اخلاق عکاسی دیجیتال، مسئله رضایت سوژه است. گرفتن عکس از افراد در مکانهای عمومی، بهویژه در فرهنگهایی مانند ایران، همواره نیاز به حساسیت فرهنگی دارد. انتشار عکس کودکان، افراد آسیبپذیر، بیماران، یا زنان در موقعیتهای خاص بدون رضایت آنها، نهتنها غیراخلاقی، بلکه میتواند نقض حقوق فردی و حتی جرم تلقی شود.
در عصر شبکههای اجتماعی، که حتی عکسهای آماتور نیز میلیونها بار دیده میشوند، اهمیت «رضایت آگاهانه» (Informed Consent) بیشتر از گذشته احساس میشود. عکاسان حرفهای باید بدانند که هر کلیک دوربینشان، میتواند بر حریم خصوصی دیگران تأثیر بگذارد.
عکسهای تفرقهبرانگیز؛ سوختی برای بحرانهای اجتماعی
در بسیاری از موارد، انتشار هدفمند برخی عکسها در شبکههای اجتماعی موجب تشدید شکافهای قومی، مذهبی، جنسیتی یا طبقاتی شده است. برخی از این تصاویر، با نیت سیاسی یا اقتصادی خاص تولید و پخش میشوند، اما گاه عکاسان ناآگاهانه یا با نیت خیر نیز وارد بازنشر این محتواها میشوند.
عکسهایی که یک گروه قومی را در وضعیت نامناسب نشان میدهند، یا تنها بخشی از واقعیت یک واقعه را بزرگنمایی میکنند، میتوانند ابزار تفرقه و بیاعتمادی در جامعه شوند. در این میان، عکاس آگاه و دارای سواد رسانهای، کسی است که پیش از فشار دادن شاتر یا دکمه انتشار، از خود بپرسد: «آیا این تصویر وحدت را تقویت میکند یا شکاف را؟»
آموزش، حلقه گمشده اخلاق عکاسی
یکی از عوامل مهم در تکرار اشتباهات اخلاقی در عکاسی، نبود آموزش ساختارمند و دقیق درباره مسئولیتهای اجتماعی و رسانهای است. بسیاری از آموزشگاههای عکاسی، بیش از آنکه بر تربیت دیدگاه، درک فرهنگی، و اخلاق رسانهای تأکید کنند، بر مهارتهای فنی و زیباییشناسی تمرکز دارند.
حال آنکه بدون فهم عمیق از جامعه، فرهنگ و اخلاق رسانهای، یک عکاس صرفاً تکنسینی با دوربین خواهد بود. برای رشد پایدار عکاسی در کشور، گنجاندن دروس «سواد رسانهای»، «اخلاق در عکاسی»، و «تحلیل فرهنگی تصویر» در دورههای آموزشی ضروری است.
ضرورت کد اخلاق حرفهای
در بسیاری از کشورها، انجمنهای عکاسی و رسانهها، کدهای اخلاقی مشخصی برای اعضای خود دارند. این کدها، چارچوبی برای رفتار مسئولانه در برابر سوژهها، جامعه و مخاطب تعیین میکنند. در ایران نیز میتوان با همکاری نهادهایی مانند انجمن ملی عکاسان جوان، سندی راهبردی برای اخلاق حرفهای عکاسی تهیه کرد و آن را در اختیار عکاسان و آموزشگاهها قرار داد.
برخی محورهای پیشنهادی برای چنین کدی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- تعهد به صداقت در بازنمایی واقعیت؛
- پرهیز از تحقیر یا نمایش کلیشهای اقوام، اقلیتها و طبقات اجتماعی؛
- رعایت حریم خصوصی افراد؛
- اجتناب از تولید یا انتشار عکسهای تفرقهافکن؛
- تلاش برای افزایش آگاهی عمومی و ارتقای فرهنگ تصویری جامعه.
نقش مخاطب در بازتولید اخلاق رسانهای
در عصر دیجیتال، مخاطب تنها مصرفکننده نیست؛ بلکه بازنشرکننده، تحلیلگر و حتی تولیدکننده تصویر نیز هست. بنابراین، ارتقای اخلاق رسانهای صرفاً مسئولیت عکاسان نیست، بلکه نیاز به ارتقای سواد بصری و انتقادی در سطح عموم مردم دارد.
آموزش عمومی برای تشخیص تصاویر دستکاریشده، فهم زمینه اجتماعی عکس، و تشویق به بررسی صحت منابع، میتواند از اثرات مخرب تصاویر غیراخلاقی بکاهد. رسانهها و پلتفرمهای خبری نیز باید با طراحی دستورالعملهای انتشار و پالایش محتوا، در این زمینه مسئولانه عمل کنند.
تکنولوژی و مسئولیت جدید
ورود هوش مصنوعی، فیلترهای تصویری، و ابزارهای تولید عکسهای جعلی (Deepfake) چالشهای تازهای را در برابر اخلاق عکاسی پدید آورده است. اکنون نهتنها واقعیبودن یک تصویر محل تردید است، بلکه نیت پشت تولید آن نیز باید بررسی شود.
عکاس حرفهای در عصر جدید، باید با این ابزارها آشنا باشد و در برابر وسوسه استفاده از آنها برای دستکاری غیرواقعی محتوا مقاومت کند. در عین حال، مسئولیت آموزش مخاطب درباره این پدیدهها نیز تا حدی بر دوش جامعه عکاسان است.
عکاسی بهمثابه مسئولیت اجتماعی
در نهایت، باید به این باور برسیم که عکاسی، تنها ثبت لحظهها نیست؛ بلکه کنشی فرهنگی و اجتماعی است که میتواند وجدان عمومی را شکل دهد، یا آن را به انحراف بکشاند. هر عکاس، خواه حرفهای باشد یا آماتور، در قبال جامعه مسئول است. عکسی که امروز در فضای مجازی منتشر میشود، ممکن است فردا سرنوشت فردی، گروهی یا حتی یک روایت تاریخی را تغییر دهد.
در جهانی که تصویر، ابزار قدرتمند حقیقتسازی شده است، آنکه دوربین به دست دارد، باید بیش از هر کس، اهل پرسش، مسئولیت و اخلاق باشد. جامعه عکاسی ایران، با اتکا به پیشینهای غنی و ظرفیتهای فرهنگی فراوان، میتواند در این مسیر پیشرو باشد؛ بهشرط آنکه آموزش، آگاهی و تعهد را در کنار هنر و مهارت بنشاند.
